Voor de tentoonstelling Van Eyck. Een optische revolutie was tijdens het voorjaar meer dan de helft van alle werken door Jan van Eyck te gast in het Museum voor Schone Kunsten Gent (MSK). Tijdens de lockdown keerden de meesterwerken terug naar hun musea van herkomst, maar één pareltje kon blijven: Heilige Barbara van Nicomedië (1437), afkomstig uit de collectie van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA). Dit unicum in het oeuvre van de Vlaamse Meester is te bewonderen in de vaste collectie van het MSK.

Het verhaal
Het exquise paneeltje vertelt het verhaal van de heilige Barbara, die volgens de legende leefde in de derde of de vroege vierde eeuw. Deze dochter van een edelman werd door haar vader in een toren opgesloten, om haar te verbergen voor mogelijke aanbidders. Nadat ze zich tot het Christendom bekeerde, werd ze hiervoor hard gefolterd. Maar zonder succes: haar wonden genazen miraculeus. Ten einde raad onthoofdde de vader zijn dochter, waarna ze de geschiedenis in ging als martelares en patroonheilige van onder meer architecten en mijnwerkers.

Jan van Eyck plaatst de heilige sereen op de voorgrond, zittend en met boek op de schoot, terwijl achter haar de monumentale toren wordt opgetrokken waarin ze zal worden opgesloten. De toren staat tegelijk ook symbool voor het groeiende Christendom.

Voltooid of onvoltooid?
De extreem fijne uitwerking van het thema door Jan van Eyck is uniek voor de 15de eeuw. Het werkje verdeelt bovendien nog steeds de meningen van specialisten: is dit een onvoltooid schilderij of is het de oudste afgewerkte tekening in de Nederlanden?

Van Eyck en zijn tijdgenoten begonnen hun schilderijen vaak met een ondertekening met metaalstift. De stift laat fijn gegraveerde lijnen achter in een speciaal hiervoor bedoelde grondlaag. Deze lijnen bieden houvast bij het schilderen. Zo’n lijnen zitten onder delen van de toren en Barbara, en suggereren daarmee een schilderij dat niet afraakte. Maar Van Eyck ging bovenop die lijnen uitvoerig verder aan de slag met pen en penseel. Hij kleurde enkel de luchtpartij in en signeerde vervolgens het werk in zijn typische trompe l’œil techniek met ‘ioh[anne]es de eyck me fecit 1437’ (‘Johannes van Eyck maakte mij in 1437’), alsof de woorden gebeiteld zijn in kostbare rode steen. Is dit een teken dat Heilige Barbara van Nicomedië volgens hem wel degelijk voltooid was?

Een minutieuze wereld
Naast de opmerkelijke visuele stijl van het paneel, toont Heilige Barbara van Nicomedië ook het enorme oog voor detail dat Van Eyck zo typeert. De monumentale toren wordt omringd door metsers en machines, bezoekers, schepen en figuren te paard. Ze bevolken een landschap dat veel meer is dan enkel een heiligenportret. De schildert plaatst het religieuze tafereel in een minutieus weergegeven dagelijkse realiteit. Sommige mensjes in beeld zijn amper enkele millimeters groot… Het illustreert hoe virtuoos Van Eyck was als tekenaar en observator.

Nauwe samenwerking
Deze bruikleen geeft bezoekers in Gent de kans Heilige Barbara van Nicomedië te kunnen blijven bewonderen zolang het KMSKA gesloten is voor een grondige renovatie. Het paneeltje staat opgesteld in zaal 1, in de nabijheid van andere middeleeuwse werken uit de MSK-collectie. Madonna aan de fontein, het andere werk van Van Eyck uit de verzameling van het KMSKA dat ook te zien was op Van Eyck. Een optische revolutie, is momenteel te gast in het Museum Mayer van den Bergh in Antwerpen voor de tentoonstelling Madonna ontmoet Dulle Griet.

Met de bruikleen van Heilige Barbara van Nicomedië intensifiëren het MSK en het KMSKA hun samenwerking. In het kader van het project collectiemobiliteit van de Vlaamse Kunstcollectie (VKC) heeft het MSK sinds 2012 tal van belangrijke collectiestukken van onder meer Fernand Khnopff, Gustave Van de Woestyne en Georg Grosz uit het Antwerpse museum in bruikleen, die een dynamische en waardevolle wisselwerking geven met de eigen permanente collectie.

Jan van Eyck, 'Heilige Barbara van Nicomedië', 1437, Konink…
Jan van Eyck, 'Heilige Barbara van Nicomedië', 1437, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, Foto © MSK Gent
Gepubliceerd op 20.08.20

Recent nieuws